Izraelsko-iranski odnosi: od savezništva do neprijateljstva
Blog Argument
Piše: Slobodan Martinović (Subjektivni mislilac)
Odnos između Irana i Izraela prolazio je kroz faze bliske saradnje i dubokog neprijateljstva, oblikovan promenama režima, ideologijama i geostrateškim interesima.
Pedestih godina 20. veka, iranski premijer Mohamed Mosadeg zastupao je ideju pune nacionalne nezavisnosti – naročito kroz nacionalizaciju naftne industrije, dotad pod britanskom kontrolom. Njegova politika izazvala je reakciju Zapada. U državnom udaru 1953. godine, uz podršku CIA i britanskog MI6, Mosadeg je svrgnut, a na vlast je učvršćen prozapadno orijentisani šah Reza Pahlavi.
Tokom njegove vladavine, Iran je postao strateški saveznik Izraela. Obaveštajne službe (Mosad i SAVAK) tesno su sarađivale, a Iran je Izraelu obezbeđivao naftu i regionalni manevarski prostor.
Reza Pahlavi je smenjen tokom Islamske revolucije 1979. godine, kada je masovni narodni ustanak, predvođen šiitskim sveštenstvom i ajatolahom Homeinijem, doveo do njegovog zbacivanja sa vlasti i uspostavljanja Islamske Republike Iran.
Tokom revolucije 1979, Sjedinjene Američke Države su u početku podržavale šaha, ali kako je protestni pokret rastao, njihova pozicija postala je nesigurna i kolebljiva. U pozadini su postojali kontakti američkih predstavnika sa nekim opozicionim figurama, ali nema dokaza da su SAD ili druge sile organizovale ili direktno podržale rušenje šaha.
Međutim, Islamska revolucija 1979. ruši šaha i na čelo države dovodi ajatolaha Homeinija, koji prekida odnose sa Izraelom, proglašavajući ga „neprijateljem islama“.
Već 1982. godine, Iran podržava osnivanje Hezbolaha u Libanu, kao odgovor na izraelsku invaziju. Hezbolah postaje najznačajniji iranski saveznik u sukobu sa Izraelom, šireći iranski uticaj u regionu.
Od tada, odnosi između Irana i Izraela funkcionišu kroz posredne sukobe – u Gazi, Libanu i Siriji – i kroz senku nuklearnog pitanja.
Ova priča nije samo o religiji ili ideologiji – već o borbi za suverenost, uticaj i tumačenje pojma „nezavisnosti“ u svetu velikih sila.
U njoj su Mosadegova vizija nezavisnosti, šahova prozapadna orijentacija i Hezbolahova borba deo jedne duge i složene slagalice Bliskog istoka.
Izraelsko-iranski odnosi: od savezništva do neprijateljstva